Bicol ano

Ano kaya an dahilan ta dakul satuya an nahanga sa mga tawong marhay mag-Ingles? Dahil kaya ta pangaduwa o pangatolo ta nang tataramon iyan asin an grammar mas marhay pagdangogon kun tama iyan? Pigtatawahan si mga nasasala asin kun minsan man na kulang an tataramon, pigbabasol na sana si damulag asin sinasabing carabao English sana an naaraman?

Marhay ngani ta igwa nin Bicol na tataramon. Kan kapanahunan ko, apat na tataramon an dapat niamong maaraman: tataramon ni Julius Ceasar, Hadeng Felipe, Admiral Dewey asin Francisco Baltazar. Kaya dai pa man nakagraduate nin highschool, ribong na si mga payo mi sa mga declension asin conjugation.


Dai na kaipuhang maaraman pa an Bicol. Ta pigtataram na. Kaya kun minsan makataram man, may multa. Ta si pig-orden kan Prefect, Speak English sana . Dakul pati si mga espiya kaidto na kun bigla kang makasabi nin bakong English, jog ka na sana nin labi labi.

Katabang si mga ballpen na sabay sabay itinakod nin rubber band sinurat ko sa sarong bond paper an mga minasunod: “Ano daw an birtud, Bicol na tataramon, pirmeng pigtataram aga asin hapon…”

Ibang Bicol an sakuyang enot na naaraman. Bakong Bicol na arog kaining pigsusurat ko. Garo Bicol Naga ini, na sabi kan mga taga-Naga, purong Bicol daa asin sana . Pero sa paghona ko, siisay baya an nagsabi na igwa nin purong Bicol? Ano si ibang Bicol na tataramon, bakong puro? Giniling na sana arog kan mga kapeng barako?

Tolong Bicol an nanudan ko. Bicol na tataramon na sakuyang ginikanan, Bicol na tataramon sa sakuyang eskwelahan asin Bicol na tataramon kan nasa college naman.

Iba an Bicol sa Bulan na sakuyang ginikanan. Hinalean an gahoy, diri ginikanan. May-on kami rilansi, luto, isuruda na buraw nan alubaybay. Mao yoon an mga taga-Bulan. Daghanon an istorya kun nakay irog soon an ngaran. An mga Kastila kuno may natapo na mga para-isda, inhahapot kun nano an munisipyo na natatan-aw nira. Sabi ni Mr. Fisherman, dahil nakatukdo sa bulan kay bulanon kuno sadto, Bulan! Kaya batog sadto, Bulan na an gahoy sa bungto mi, an pinakaurhi na bungto sa Luzon . Kun magsakay ka man sin Philtranco, maski mangaturog ka man di ka makalampas sa Bulan. Kay dagat an huhugpaan.

Iba naman an Bicol sa Sorsogon na sakuyang ineskwelahan. Hinalean an apod, dili ginikanan. Igwa nin plaza, kan-on, isirira na alimusan nan ponaw. Amo ina an mga taga-Sorsogon. Damo man an istorya kun anano kay irog sana an ngaran. An mga Kastila (enter the picture the second time) kuno may nasugat na naman na mga brown an kolor. Kita ina na mga Pilipino. Naghahapot kun paano makaabot sa banwa. Sabi ni Mr. Traveller, sosogon daa an agihan. Kaya sa paglipas kan panahon, sa impluwensiya kan mga Hapon, nadagdagan nin R, naging Sorsogon. Makakalampas ka sa Sorsogon kun mangatorog ka sa Philtranco haleng Manila . Sayang kan pamasahe. Sarong oras pa, nasa Bulan ka na naman.

Asin mas lalong iba an Bicol sa Naga, kun saen nagcollege ako. Naga an ngaran ta tibaad dakul an mga kahoy na naga kaidto. Dai sinda nin inaapod na rilansi asin plaza. Igwa sinda nin centro. Bakong luto o kan-on an apod, kundi maluto. Bakong isuruda o isirira an apod, kundi panira. Inda kun igwa man sinda nin buraw asin alubaybay, alimusan o ponaw. Kun igwa man, siguro dara haleng Bulan, na halos apat na oras an kaharayoan kun daing puropondo. O kun igwa man, posibleng haleng Sorsogon, tolong oras an biyahe kun daing lubak, aking nagbabalatas sa tinampo o flat tire. Iyo iyan an mga taga Naga, bakong mao yoon kan mga taga Bulan o amo ina kan mga taga-Sorsogon.

Iyo iyan. Bicolano. Bicol ano?



6 September 2008

No comments: